W praktyce obrotu gospodarczego zdarzają się sytuacje, w których pomimo zakończenia postępowania sądowego o zapłatę i uzyskania przez wierzyciela korzystnego wyroku, dochodzona należność nie zostaje faktycznie odzyskana. Samo korzystne rozstrzygnięcie sądu w sprawie o zapłatę nie gwarantuje jeszcze skutecznego zaspokojenia się wierzyciela w toku postępowania egzekucyjnego przed komornikiem.

W trakcie postępowania sądowego dłużnik może bowiem utracić płynność finansową, a nawet celowo podejmować działania zmierzające do wyzbycia się majątku. Z tego względu w sprawach dotyczących dochodzenia należności od kontrahenta istotne znaczenie ma instytucja zabezpieczenia roszczenia pieniężnego, która już na etapie wszczęcia sprawy o zapłatę pozwala ograniczyć ryzyko wystąpienia w przyszłości bezskuteczności egzekucji.

W niniejszym artykule omówiono:
– przesłanki udzielenia zabezpieczenia roszczenia pieniężnego,
– pojęcie uprawdopodobnienia roszczenia oraz interesu prawnego,
– dostępne sposoby zabezpieczenia,
– zasady składania wniosku oraz właściwość sądu,
– koszty postępowania zabezpieczającego oraz środki zaskarżenia.

Na czym polega zabezpieczenie roszczenia

Zabezpieczenie roszczenia służy udzieleniu wierzycielowi tymczasowej ochrony jego praw. Celem postępowania zabezpieczającego jest przede wszystkim zapewnienie wykonania przyszłego orzeczenia sądu w postępowaniu egzekucyjnym, a także ułatwienie dochodzenia roszczenia poprzez usprawnienie przyszłego postępowania egzekucyjnego. Zabezpieczenie roszczenia pieniężnego w praktyce polega na zajęciu składników majątkowych dłużnika, obciążeniu nieruchomości dłużnika hipoteką przymusową lub ustanowieniu zarządu przymusowego.

Podstawą prawną żądania zabezpieczenia roszczenia jest art. 730 § 1 kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym udzielenia zabezpieczenia można żądać w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd lub sąd polubowny.

Kiedy sąd udziela zabezpieczenia

Sąd uwzględnia wniosek o udzielenie zabezpieczenia roszczenia pieniężnego jedynie wtedy, gdy spełnione zostaną ustawowe przesłanki przewidziane w kodeksie postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 730¹ § 1 k.p.c. sąd udzieli zabezpieczenia, jeżeli uprawniony uprawdopodobni roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia.

Uprawdopodobnienie roszczenia

Ocena, czy roszczenie może zostać skutecznie dochodzone, wiąże się bezpośrednio z jego wymagalnością – kwestie te zostały szerzej omówione w odrębnym opracowaniu dotyczącym wymagalności roszczenia.

W orzecznictwie przyjmuje się, że roszczenie można uznać za uprawdopodobnione, gdy bez szczegółowej analizy wszystkich aspektów faktycznych i prawnych sprawy można na pierwszy rzut oka stwierdzić, że przysługuje ono wnioskodawcy – w świetle przytoczonych przez niego twierdzeń faktycznych, potwierdzonych przedstawionymi dowodami lub innymi środkami. Uprawdopodobnienie dotyczy zarówno podstawy faktycznej roszczenia, jak i jego podstawy prawnej. W świetle art. 243 k.p.c. przy uprawdopodobnieniu roszczenia nie jest konieczne zachowanie szczegółowych przepisów o postępowaniu dowodowym. W postępowaniu zabezpieczającym panuje złagodzony rygor dowodowy, a uprawdopodobnienie roszczenia nie jest równoznaczne z jego udowodnieniem. Jednocześnie uznanie roszczenia za uprawdopodobnione nie przesądza o zasadności powództwa.

Interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia

Interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia istnieje wtedy, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub znacznie utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia lub w inny sposób uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania w sprawie. Pojęcie interesu prawnego zostało ujęte w przepisach szeroko, co w praktyce oznacza możliwość powoływania się na rozmaite okoliczności uzasadniające udzielenie zabezpieczenia. W doktrynie przyjmuje się, że do okoliczności uprawdopodobniających istnienie ryzyka niewykonania orzeczenia zalicza się czynności związane z wyprowadzaniem oraz upłynnianiem majątku, prowadzenie w stosunku do dłużnika postępowań egzekucyjnych lub też zagrożenie upadłością.

Domniemanie interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia w przypadku transakcji handlowej

W sprawach wynikających z transakcji handlowych (w rozumieniu ustawy z dnia 8 marca 2013 roku o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych) ustawodawca wprowadził istotne ułatwienie dla wierzycieli. Zgodnie bowiem z art. 730¹ § 2¹ k.p.c.  interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia uważa się za uprawdopodobniony, jeżeli zabezpieczenia żąda powód dochodzący zapłaty z tytułu transakcji handlowej, żądana kwota nie przekracza 75.000,00 złotych, a od upływu terminu płatności należności upłynęły co najmniej trzy miesiące.

Czy można uzyskać zabezpieczenie przed wniesieniem pozwu

Wniosek o udzielenie zabezpieczenia roszczenia pieniężnego może zostać złożony na różnych etapach dochodzenia roszczenia przed sądem. Uprawniony może wystąpić z takim wnioskiem:

• przed wytoczeniem powództwa,
• w pozwie inicjującym sprawę,
• w toku postępowania sądowego.

Wybór najbardziej odpowiedniego momentu złożenia wniosku zależy przede wszystkim od okoliczności sprawy oraz od tego, czy przesłanki udzielenia zabezpieczenia istnieją już na etapie poprzedzającym wniesienie pozwu, czy też ujawnią się dopiero w toku postępowania.

Obowiązek wniesienia pozwu w wyznaczonym terminie

Jeżeli zabezpieczenie zostanie udzielone przed wytoczeniem powództwa, sąd w postanowieniu o udzieleniu zabezpieczenia wyznacza uprawnionemu termin do wniesienia pozwu pod rygorem upadku zabezpieczenia. Zgodnie z art. 733 § 1 k.p.c. termin ten nie może przekraczać dwóch tygodni. Zabezpieczenie upada również wtedy, gdy po wniesieniu pozwu uprawniony nie dochodzi w postępowaniu całości roszczenia objętego zabezpieczeniem albo dochodzi roszczenia innego niż to, które zostało zabezpieczone.

Sposoby zabezpieczenia roszczenia pieniężnego

Ustawodawca przewidział konkretne środki zabezpieczenia roszczeń pieniężnych, które zostały wymienione w katalogu zamkniętym w art. 747 k.p.c. Do środków tych należy:

• zajęcie ruchomości, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunku bankowego albo innej wierzytelności lub innego prawa majątkowego;
• obciążenie nieruchomości obowiązanego hipoteką przymusową;
• ustanowienie zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości, która nie ma urządzonej księgi wieczystej lub której księga wieczysta zaginęła lub uległa zniszczeniu;
• obciążenie statku albo statku w budowie hipoteką morską;
• ustanowienie zakazu zbywania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu;
• ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym obowiązanego albo zakładem wchodzącym w skład przedsiębiorstwa lub jego częścią albo częścią gospodarstwa rolnego obowiązanego.

Udzielając zabezpieczenia roszczenia pieniężnego, sąd może zastosować wyłącznie środki wskazane w art. 747 k.p.c. Co do zasady nie jest zatem dopuszczalne udzielenie zabezpieczenia roszczenia pieniężnego w sposób inny niż przewidziany w tym przepisie.

Zajęcie rachunku bankowego dłużnika

Jednym z najczęściej stosowanych w praktyce sposobów zabezpieczenia roszczenia pieniężnego jest zajęcie rachunku bankowego dłużnika.  Po wydaniu przez sąd postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia wierzyciel składa do komornika wniosek o wykonanie udzielonego zabezpieczenia. Jeżeli zajęcie okaże się skuteczne, zabezpieczone środki pieniężne są przekazywane na specjalny rachunek depozytowy i pozostają niedostępne dla dłużnika. Po zakończeniu sprawy o zapłatę wierzyciel może zaspokoić się z sumy zgromadzonej na rachunku depozytowym.

Obciążenie nieruchomości obowiązanego hipoteką

Zabezpieczenie roszczenia pieniężnego może polegać na obciążeniu nieruchomości dłużnika hipoteką przymusową. Hipoteka podlega wpisowi w księdze wieczystej nieruchomości dłużnika na podstawie postanowienia sądu o udzieleniu zabezpieczenia.  Skutkiem ustanowienia hipoteki jest powstanie zabezpieczenia rzeczowego, które umożliwia wierzycielowi hipotecznemu dochodzenie zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością, a także z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości.

Ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem dłużnika

Zabezpieczenie roszczenia pieniężnego może także polegać na ustanowieniu zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym obowiązanego albo zakładem wchodzącym w skład przedsiębiorstwa lub jego częścią albo częścią gospodarstwa rolnego. W tym przypadku sąd powołuje zarządcę przymusowego, który przejmuje kontrolę nad przedsiębiorstwem dłużnika.

Jak złożyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia pieniężnego

Sąd co do zasady udziela zabezpieczenia roszczenia pieniężnego na wniosek uprawnionego. Wniosek taki może zostać złożony na różnych etapach dochodzenia roszczenia przed sądem (przed jego wszczęciem, w pozwie lub w toku postępowania), jednak w każdym przypadku powinien zawierać elementy wymagane przepisami kodeksu postępowania cywilnego.

Co powinien zawierać wniosek o zabezpieczenie

Wniosek o udzielenie zabezpieczenia roszczenia pieniężnego powinien odpowiadać ogólnym wymogom przewidzianym dla pism procesowych (art. 126 k.p.c.) oraz zawierać następujące elementy:

• wskazanie sposobu zabezpieczenia oraz sumy zabezpieczenia,
• uprawdopodobnienie okoliczności uzasadniających wniosek (uprawdopodobnienie istnienia roszczenia oraz interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia),
• zwięzłe przedstawienie przedmiotu sprawy – jeżeli wniosek o udzielenie zabezpieczenia jest składany przed wszczęciem postępowania.

Właściwość sądu w sprawie zabezpieczenia roszczenia

Zgodnie z art. 734 k.p.c. właściwy do udzielenia zabezpieczenia jest sąd, który byłby właściwy do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji. Jeżeli nie można ustalić takiego sądu, właściwy jest sąd, w okręgu którego ma być wykonane postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia. W razie braku tej podstawy, a także w sytuacji gdy zabezpieczenie miałoby być wykonywane w okręgach różnych sądów, właściwy jest sąd rejonowy dla m.st. Warszawy.

Jeżeli wniosek o udzielenie zabezpieczenia zostanie zgłoszony w toku postępowania sądowego, wówczas rozpoznaje go sąd tej instancji, w której toczy się postępowanie. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy postępowanie toczy się przed Sądem Najwyższym – wówczas o zabezpieczeniu orzeka sąd pierwszej instancji.   

Opłata od wniosku o zabezpieczenie roszczenia

Wysokość opłaty sądowej od wniosku o udzielenie zabezpieczenia roszczenia zależy od momentu złożenia wniosku.

Jeżeli wniosek o zabezpieczenie roszczenia pieniężnego składany jest przed wniesieniem pozwu, pobiera się opłatę w wysokości ¼ opłaty należnej od pozwu.  W przypadku gdy pozew zostanie wniesiony w przewidzianym przepisami terminie, uiszczona opłata od wniosku o zabezpieczenie zalicza się na poczet opłaty od pozwu.

Jeżeli wniosek o udzielenie zabezpieczenia zostaje zawarty w treści pozwu, nie podlega on odrębnej opłacie sądowej.

Natomiast w sytuacji, gdy wniosek o zabezpieczenie składany jest już w toku postępowania, podlega opłacie stałej w wysokości 100 zł.

Czy dłużnik może zaskarżyć postanowienie o zabezpieczeniu roszczenia

Postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia roszczenia pieniężnego sąd najczęściej wydaje na posiedzeniu niejawnym, bez uprzedniego wysłuchania dłużnika. Nie oznacza to jednak, że dłużnik nie posiada żadnych instrumentów prawnych służących do obrony swoich praw.

Dłużnik może wnieść zażalenie na postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia.  Zażalenie na postanowienie sądu pierwszej instancji rozpoznaje sąd drugiej instancji. Na postanowienie sądu drugiej instancji przysługuje zażalenie do innego składu tego sądu. W praktyce zarzuty podnoszone w zażaleniu najczęściej dotyczą braku uprawdopodobnienia przez uprawnionego istnienia roszczenia lub interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia.

Obowiązany (dłużnik) może również żądać uchylenia lub zmiany prawomocnego postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia, jeżeli wykaże, że odpadła lub uległa zmianie przyczyna zabezpieczenia. Wymaga to wykazania zmiany okoliczności w stosunku do stanu istniejącego w chwili udzielenia zabezpieczenia.

Pomoc radcy prawnego w sprawach zabezpieczenia roszczeń

Sprawy dotyczące zabezpieczenia roszczeń pieniężnych wymagają właściwego przygotowania zarówno pod względem prawnym, jak i dowodowym. Prawidłowe sformułowanie wniosku o udzielenie zabezpieczenia oraz wskazanie odpowiedniego sposobu jego wykonania może mieć istotne znaczenie dla skuteczności tego środka, a w konsekwencji zwiększenia szansy odzyskania od dłużnika należności.

Pomoc prawna w sprawach dotyczących zabezpieczenia roszczeń stanowi często element szerszego wsparcia prawnego udzielanego przedsiębiorcom w sporach wynikających z prowadzonej działalności gospodarczej, w szczególności w sprawach dotyczących dochodzenia należności od kontrahentów. Zakres takiej pomocy został szerzej opisany w zakładce dotyczącej prawa gospodarczego. W razie potrzeby uzyskania wsparcia w tym zakresie możliwy jest kontakt z kancelarią, w tym w sprawach prowadzonych na terenie Sosnowca, Dąbrowy Górniczej i Katowic.

FAQ – zabezpieczenie roszczenia pieniężnego

Źródła

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 2024 poz. 1568 tekst jedn.).
2. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. 2025 poz. 1225 tekst jedn.).
3. Postanowienie Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 18 września 2019 roku, sygn. akt: I C 481/17.
4. Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 27 lutego 2018 roku, sygn. akt: I Acz 158/18.