Zachowek to jedno z najczęstszych źródeł sporów spadkowych – szczególnie wtedy, gdy spadkodawca sporządził testament lub rozdysponował majątek jeszcze za życia. W praktyce wiele osób nie wie, czy w ogóle przysługuje im zachowek, w jakiej wysokości oraz od kogo mogą go dochodzić. W tym artykule – jako radca prawny zajmujący się sprawami spadkowymi – wyjaśniam krok po kroku, komu należy się zachowek, jak go obliczyć, jakie darowizny mają znaczenie oraz jakie są terminy i koszty dochodzenia roszczenia.

Czym jest zachowek i na czym polega prawo do zachowku?

Zachowek jest instytucją prawa spadkowego, która ma na celu ochronę interesów majątkowych najbliższych spadkobierców ustawowych.

Kiedy powstaje roszczenie o zachowek?

Jeżeli najbliżsi członkowie rodziny nie nabędą odpowiedniej części majątku po zmarłym, przysługiwać im będzie roszczenie pieniężne o zapłatę zachowku. W praktyce najczęściej zachowek pojawia się, gdy:

• spadkodawca w drodze testamentu przekazuje swój majątek osobie spoza rodziny lub tylko wybranym członkom rodziny (spadkobiercom ustawowym),
• spadkodawca jeszcze za życia dokonuje darowizn tylko na rzecz wybranych członków rodziny (spadkobierców ustawowych) lub na rzecz osób obcych, w ten sposób, że po jego śmierci brak jest majątku spadkowego lub przedstawia niewielką wartość.

Instytucja zachowku uregulowana jest w art. 991 i następne ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku Kodeks cywilny.

Komu przysługuje zachowek po zmarłym?

Krąg osób uprawnionych do zachowku

Zgodnie z art. 991 § 1 kodeksu cywilnego do żądania zachowku uprawnione są następujące osoby:

• zstępni (dzieci, wnuki zmarłego)
• małżonek zmarłego,
• rodzice zmarłego.

Kiedy zachowek nie przysługuje mimo pokrewieństwa?

Kluczowe jest jednak to, że wymienione wyżej osoby mogą domagać się zachowku tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy, tj. w danych konkretnych okolicznościach byliby w kręgu spadkobierców ustawowych.

Praktyczny przykład:

Zmarły miał żonę oraz dwóch synów. W chwili śmierci żyli oboje rodzice spadkodawcy. Zmarły w testamencie cały swój majątek podzielił po równo pomiędzy żonę oraz jednego z synów. W tym przypadku drugiemu z synów, który został pominięty w testamencie, będzie przysługiwało roszczenie o zachowek. Zachowek nie będzie w omawianym przykładzie przysługiwał rodzicom spadkodawcy, ponieważ nie byliby oni powołani do spadku z ustawy. Gdyby spadkobierca nie pozostawił testamentu, spadek na podstawie ustawy przypadłby żonie oraz synom.

Kto nie ma prawa do zachowku?

W pewnych okolicznościach osoby, którym zachowek formalnie przysługuje, nie mogą skutecznie dochodzić jego zapłaty. W szczególności ma to miejsce w następujących sytuacjach:

• wydziedziczenie,
• zrzeczenie się dziedziczenia lub zrzeczenie się samego prawa do zachowku.

Wydziedziczenie

Wydziedziczenie polega na pozbawieniu uprawnionego prawa do zachowku. Przyjmuje się, że wydziedziczyć można każdą z osób wchodzących do kręgu osób potencjalnie uprawnionych do zachowku, niezależnie czy na moment sporządzania testamentu dochodziłby do dziedziczenia ustawowego. Wydziedziczyć uprawnionych z tytułu zachowku można wyłącznie w testamencie spadkodawcy, którego treść powinna określać przyczynę wydziedziczenia.  

Przyczyny wydziedziczenia wskazane w Kodeksie cywilnym

Do wydziedziczenia może dojść tylko w razie zaistnienia jednej z określonych przez ustawodawcę przyczyn, tj.  gdy uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Jak prawidłowo opisać przyczynę wydziedziczenia w testamencie?

Przyczyna wydziedziczenia powinna zostać opisana w testamencie w taki sposób, aby możliwe było zidentyfikowanie określonego, konkretnego zachowania uprawnionego do zachowku, które było przyczyną wydziedziczenia.  

Zrzeczenie się dziedziczenia a zachowek

Spadkobiercy ustawowymi, w tym osoby należące do kręgu uprawnionych do zachowku, mogą zawrzeć z przyszłym spadkodawcą – jeszcze za jego życia – umowę, na mocy której zrzekną się dziedziczenia po nim. Umowa wymaga zachowania formy notarialnej i ma ten skutek, że zrzekający się zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. Skutek ten obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że w umowie przewidziano inaczej.

Zrzeczenie się prawa do zachowku – nowelizacja 2023

Nowelizacją z 2023 roku ustawodawca wprost dopuścił możliwość zrzeczenia się przez spadkobiercę ustawowego samego prawa do zachowku, bez konieczności zrzekania się dziedziczenia.

Ile wynosi zachowek?

Zachowek co do zasady wynosi ½ udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu do zachowku przy dziedziczeniu ustawowym. Zachowek ulega zwiększeniu do 2/3 wartości udziału spadkowego, jeżeli uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym.

Przykłady obliczenia wysokości zachowku

1. Zmarły spadkodawca miał żonę oraz pełnoletnie dziecko. Spadkodawca sporządził testament powołując do całości spadku swoją siostrę. Gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu, spadek na podstawie ustawy nabyłaby żona oraz dziecko, po ½ każdy z nich. Zachowek wynosi zatem: ½ x ½ = ¼ wartości spadku dla każdego z uprawnionych do zachowku.
2. Zmarły spadkodawca w chwili śmierci miał córkę oraz trwale niezdolnego do pracy syna. Spadkodawca sporządził testament powołując do całości spadku przyjaciela z dzieciństwa. Gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu, spadek na podstawie ustawy nabyłyby dzieci, po ½ każdy z nich. Zachowek córki wynosi zatem – tak jak w poprzednim przykładzie – ¼ wartości spadku. Natomiast zachowek syna trwale niezdolnego do pracy wynosi: ½ x 2/3 = 1/3 wartości spadku.

Zachowek a darowizny dokonane przez spadkodawcę

Substrat zachowku – co wchodzi w jego skład?

Darowizny dokonywane przez spadkodawcę za życia mają wpływ na wysokość zachowku. Do wyliczenia roszczenia o zapłatę z tytułu zachowku konieczne jest bowiem ustalenie substratu zachowku. W tym celu należy ustalić czystą wartość spadku, tj. zsumować wszystkie aktywa wchodzące w skład spadku (np. nieruchomości, ruchomości, środki pieniężne), a następnie pomniejszyć otrzymaną sumę o długi spadkowe (np. pożyczki i kredyty zaciągnięte przez spadkodawcę). Ustalając zachowek, czystą wartość spadku należy powiększyć o ewentualne darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.

Jakich darowizn nie dolicza się do zachowku?

Nie wszystkie darowizny dokonane przez spadkodawcę podlegają zaliczeniu na zachowek. Przy ustalaniu substratu zachowku nie są bowiem uwzględniane:

• drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte,
• darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku dokonane przed więcej niż dziesięciu laty, licząc od otwarcia spadku,
• jeżeli zachowek należny jest zstępnemu – nie dolicza się darowizn spadkodawcy uczynionych w czasie, gdy nie miał zstępnych. Nie dotyczy to przypadku, gdy spadkodawca darowiznę uczynił na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego.
• jeżeli zachowek należny jest małżonkowi – nie dolicza się darowizn dokonanych przez spadkodawcę przed zawarciem małżeństwa z uprawnionym.

Zachowek a fundacja rodzinna

Kiedy fundacja rodzinna wpływa na wysokość zachowku?

Na wysokość zachowku może mieć także wpływ fakt ustanowienia fundacji rodzinnej. Wyliczając zachowek, czystą wartość spadku należy powiększyć:

• o wniesiony przez spadkodawcę fundusz założycielski fundacji rodzinnej w przypadku, gdy fundacja nie jest ustanawiana w testamencie,
• o mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, ale tylko do wysokości funduszu założycielskiego wniesionego przez spadkodawcę.

Jakiego mienia fundacji rodzinnej nie dolicza się do zachowku?

Obliczając zachowek do spadku nie dolicza się natomiast:

• funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej wniesionego przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, chyba że fundacja rodzinna jest spadkobiercą,
• mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej otrzymanego przez osoby niebędące spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku,
• jeżeli zachowek należny jest zstępnemu – nie dolicza się funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej i mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, jeśli ich przekazanie nastąpiło w czasie, kiedy spadkodawca nie miał zstępnych. Nie dotyczy to jednak przypadku, gdy przekazanie nastąpiło na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego.

Jak obliczyć zachowek? Instrukcja krok po kroku

Samodzielne obliczenie zachowku bywa trudne w praktyce, ponieważ jest procesem wieloetapowym. W wielu przypadkach prawidłowe ustalenie substratu zachowku, uwzględnienie darowizn oraz ocena sytuacji spadkobierców wymaga profesjonalnej analizy sprawy spadkowej.

Krok 1 – ustalenie substratu zachowku

Pierwszym krokiem obliczenia zachowku jest ustalenie substratu zachowku, czyli czystej wartości spadku powiększonej o ewentualne darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.  

Krok 2 – ustalenie udziału spadkowego przy dziedziczeniu ustawowym

Następnie należy określić udział w spadku, który przypadałby uprawnionemu do zachowku przy dziedziczeniu ustawowym.

Przykład

Spadkodawca w chwili śmierci ma dwójkę dzieci – syna oraz córkę. Przy dziedziczeniu ustawowym każdemu z dzieci przysługiwałby udział w spadku po ½.

Krok 3 – ustalenie wysokości zachowku (1/2 lub 2/3)

W dalszej kolejności należy ustalić czy uprawnionemu do zachowku przysługuje ½ czy 2/3 wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym.

Ustalony ułamek zachowku należy pomnożyć przez udział spadkowy przysługujący przy dziedziczeniu ustawowym.

Przykład:

Uprawniony do zachowku przy dziedziczeniu ustawowym nabyłby ½ część spadku. Uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy. Uprawniony do zachowku może domagać się tytułem zachowku 1/3 wartości spadku (1/2 x 2/3 = 1/3).

Krok 4 – wyliczenie kwoty zachowku

Następnie substrat zachowku należy pomnożyć przez wyrażoną ułamkiem wartość spadku, której uprawniony do zachowku może się domagać.

Krok 5 – odliczenie otrzymanych darowizn i świadczeń

Od kwoty zachowku należy odliczyć to, co uprawniony z tytułu zachowku już otrzymał:

• w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny,
• w postaci powołania do spadku,
• w postaci zapisu,
• w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.

Przykład:

Uprawniony do zachowku może domagać się 1/3 wartości spadku. Wartość spadku wynosi 120.000,00 zł. Uprawniony do zachowku otrzymał od spadkodawcy darowiznę w kwocie 10.000,00 zł.

1/3 wartości spadku wynosi 40.000,00 zł, jednak z uwagi na otrzymaną wcześniej darowiznę w kwocie 10.000,00 zł, roszczenie o zachowek ulega obniżeniu do kwoty 30.000,00 zł.

Kiedy można żądać zachowku? Terminy przedawnienia

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem majątkowym, które ulega przedawnieniu na skutek upływu czasu. Przedawnienie wywołuje natomiast ten skutek, że dłużnik może uchylić się od zapłaty. Uprawniony wierzyciel co do zasady nie może zatem skutecznie domagać się zaspokojenia należności w postępowaniu sądowym.  

Roszczenie o zachowek ulega przedawnieniu po upływie 5 lat liczonych co do zasady od ogłoszenia testamentu albo od otwarcia spadku.

Jakie są koszty postępowania sądowego w sprawie o zachowek?

Jeżeli zobowiązany do zapłaty lub uzupełnienia zachowku dobrowolnie nie reguluje należności, uprawniony z tytułu zachowku może wystąpić z pozwem o zapłatę. Zainicjowanie postępowania sądowego co do zasady wymaga uiszczenia opłaty od pozwu której wysokość zależy od żądanej w pozwie kwoty. Opłata od pozwu ustalana jest według następujących zasad:

1. żądana kwota do 500 złotych – opłata w kwocie 30 złotych;
2. żądana kwota ponad 500 złotych do 1500 złotych – opłata w kwocie 100 złotych;
3. żądana kwota ponad 1500 złotych do 4000 złotych – opłata w kwocie 200 złotych;
4. żądana kwota ponad 4000 złotych do 7500 złotych – opłata w kwocie 400 złotych;
5. żądana kwota ponad 7500 złotych do 10 000 złotych – opłata w kwocie 500 złotych;
6. żądana kwota ponad 10 000 złotych do 15 000 złotych – opłata w kwocie 750 złotych;
7. żądana kwota ponad 15 000 złotych do 20 000 złotych – opłata w kwocie 1000 złotych.

Jeżeli żądana w pozwie kwota przekracza 20 000 zł, opłata od pozwu wynosi 5% wartości dochodzonego roszczenia, nie więcej jednak niż 100 000 zł.

W niektórych sprawach o zachowek konieczne może być przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego, co wymaga uiszczenia zaliczki na poczet wynagrodzenia biegłego.

Chcesz ustalić czy należy ci się zachowek? Zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią – sprawy o zachowek prowadzimy nie tylko w Sosnowcu, ale także w miastach ościennych, jak np. Katowice czy Dąbrowa Górnicza.

Najczęstsze pytania dotyczące zachowku: