Uzyskanie orzeczenia sądu umożliwiającego wszczęcie egzekucji komorniczej przeciwko dłużnikowi nie zawsze wymaga przeprowadzenia długotrwałego postępowania sądowego. W określonych przypadkach sąd, na podstawie dołączonych do pozwu dokumentów, wydaje nakaz zapłaty na posiedzeniu niejawnym, bez udziału stron i bez przeprowadzania postępowania dowodowego, co w praktyce istotnie przyspiesza proces dochodzenia należności od kontrahenta.

W niniejszym artykule omówione zostaną najważniejsze zagadnienia związane z nakazem zapłaty wydawanym w postępowaniu upominawczym oraz nakazowym, w szczególności:

• czym jest nakaz zapłaty i kiedy sąd może go wydać,
• różnice pomiędzy postępowaniem nakazowym a upominawczym,
• sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym,
• zarzuty od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym,
• kiedy na podstawie nakazu zapłaty można wszcząć egzekucję komorniczą.

Czym jest nakaz zapłaty w postępowaniu cywilnym

Nakaz zapłaty jest merytorycznym orzeczeniem sądu wydawanym w sprawach o roszczenia pieniężne albo świadczenia innych rzeczy zamiennych, w sytuacji gdy sąd uznaje dochodzone roszczenie za zasadne. Nakaz zapłaty ma charakter rozstrzygnięcia pozytywnego (uwzględniającego powództwo). W przypadku stwierdzenia przez sąd braku podstaw wydania nakazu zapłaty sprawa rozpoznawana jest według przepisów ogólnych, co najczęściej oznacza konieczność wyznaczenia rozprawy oraz pełnego przeprowadzenia postępowania dowodowego. Możliwość skutecznego dochodzenia roszczenia przed sądem uzależniona jest przy tym od tego, czy roszczenie jest już wymagalne – zagadnienie to zostało szerzej omówione w artykule dotyczącym wymagalności roszczenia.

Nakaz zapłaty wydawany jest na posiedzeniu niejawnym, bez udziału stron, wyłącznie w oparciu o twierdzenia przedstawione w pozwie oraz dołączone do pozwu dowody. Na tym etapie sąd nie zna jeszcze stanowiska pozwanego, który co do zasady nie ma jeszcze wiedzy, że sprawa się toczy.  

W nakazie zapłaty sąd zobowiązuje pozwanego, aby w oznaczonym terminie (najczęściej dwóch tygodni) zaspokoił roszczenie w całości (zapłacił żądaną kwotę), albo aby w tym terminie wniósł środek zaskarżenia (sprzeciw/zarzuty).

Przesłanki ogólne wydania nakazu zapłaty

Ogólne przesłanki wydania nakazu zapłaty – zarówno w postępowaniu upominawczym, jak i nakazowym – zostały uregulowane w art. 480¹ § 1 kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem nakaz zapłaty może zostać wydany w sprawach, w których powód dochodzi roszczenia pieniężnego (żądaniem pozwu jest określona kwota pieniężna) albo świadczenia innych rzeczy zamiennych.

Kiedy sąd wydaje nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym

W postępowaniu upominawczym warunki wydania nakazu zapłaty zostały sformułowane w postaci przesłanek negatywnych. Konstrukcja omawianego postępowania ma na celu ułatwienie powodowi dochodzenia roszczeń, dlatego zasadą jest wydanie nakazu zapłaty (o ile spełnione są omówione wyżej przesłanki ogólne). Sąd powinien natomiast odstąpić od wydania nakazu zapłaty w przypadku, gdy wystąpi przynajmniej jedna z przesłanek negatywnych.

Negatywne przesłanki wydania nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym zostały określone w art. 499 § 1 kodeksu postępowania cywilnego, a wystąpienie choćby jednej z nich skutkuje niedopuszczalnością wydania nakazu zapłaty. Do przesłanek tych należą:

• oczywista bezzasadność roszczenia,
• budzące wątpliwości twierdzenia co do faktów,
• zależność zaspokojenia roszczenia od spełnienia świadczenia wzajemnego.

Ocena istnienia przesłanek negatywnych dokonywana jest na podstawie okoliczności przytoczonych w pozwie oraz załączonych do niego dokumentów.

Kiedy sąd wydaje nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym

Nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym wydawany jest nie tylko po spełnieniu ogólnych przesłanek jego wydania (dochodzenie pozwem roszczenia pieniężnego albo świadczenia innych rzeczy zamiennych), ale wymaga również zawarcia w pozwie wyraźnego wniosku o rozpoznanie sprawy w tym trybie, a także wykazania dochodzonego roszczenia za pomocą określonych dowodów.

Zgodnie z art. 485 §1 – §2¹ kodeksu postępowania cywilnego sąd wydaje nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym:

1. jeżeli fakty uzasadniające dochodzone roszczenie są udowodnione dołączonym do pozwu:
2. dokumentem urzędowym,
3. zaakceptowanym przez dłużnika rachunkiem,
4. wezwaniem dłużnika do zapłaty i pisemnym oświadczeniem dłużnika o uznaniu długu.
5. przeciwko zobowiązanemu z weksla lub czeku należycie wypełnionego, których prawdziwość i treść nie nasuwają wątpliwości;
6. na podstawie dołączonej do pozwu umowy, dowodu spełnienia wzajemnego świadczenia niepieniężnego, dowodu doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, jeżeli powód dochodzi należności zapłaty świadczenia pieniężnego w rozumieniu art. 4 pkt 1a ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1790), odsetek w transakcjach handlowych określonych w tej ustawie lub rekompensaty, o której mowa w art. 10 ust. 1 tej ustawy, oraz na podstawie dokumentów potwierdzających poniesienie kosztów odzyskiwania należności, jeżeli powód dochodzi również zwrotu kosztów, o których mowa w art. 10 ust. 2 tej ustawy.

W odróżnieniu od postępowania upominawczego, w postępowaniu nakazowym kluczowe znaczenie ma udowodnienie dochodzonego roszczenia za pomocą ściśle określonego katalogu dowodów. Brak spełnienia tych wymagań stanowi przeszkodę do wydania nakazu zapłaty w tym trybie.

Dla wierzyciela uzyskanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym wiąże się z istotnymi korzyściami procesowymi. Po pierwsze, nakaz zapłaty stanowi tytuł zabezpieczenia, co umożliwia podjęcie czynności zmierzających do zabezpieczenia roszczenia jeszcze przed prawomocnym zakończeniem sprawy. Po drugie, postępowanie to wiąże się z niższą opłatą od pozwu w porównaniu do postępowania zwykłego. Po trzecie, wniesienie zarzutów od nakazu zapłaty wymaga uiszczenia opłaty przez pozwanego, co w praktyce ogranicza przypadki kwestionowania nakazu wyłącznie w celu przedłużenia postępowania.

Sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym

Środkiem zaskarżenia od nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu upominawczym jest sprzeciw od nakazu zapłaty. Zasady jego wniesienia zostały uregulowane w art. 480², art. 480³ oraz art. 505 kodeksu postępowania cywilnego.

Nakaz zapłaty może zostać zaskarżony sprzeciwem zarówno w całości, jak i w części – w sytuacji, gdy pozwany kwestionuje jedynie część rozstrzygnięcia. Skuteczne wniesienie sprzeciwu powoduje, że nakaz zapłaty traci moc w zakresie, w jakim został zaskarżony, a sprawa w tym zakresie podlega dalszemu rozpoznaniu przez sąd, natomiast w pozostałej części nakaz zapłaty staje się prawomocny.

Termin na wniesienie sprzeciwu od nakazu zapłaty wynosi co do zasady dwa tygodnie i biegnie od dnia doręczenia pozwanemu nakazu zapłaty wraz z odpisem pozwu. Termin ten jest odpowiednio dłuższy, gdy doręczenie nakazu zapłaty ma mieć miejsce poza granicami kraju – na terytorium Unii Europejskiej oraz poza terytorium Unii Europejskiej.   

Sprzeciw wnosi się bezpośrednio do sądu, który wydał nakaz zapłaty. Pismo to nie podlega opłacie sądowej, co odróżnia je od zarzutów w postępowaniu nakazowym.

Sprzeciw od nakazu zapłaty powinien spełniać ogólne wymogi przewidziane dla pisma procesowego (art. 126 k.p.c.), a ponadto zawierać oznaczenie zakresu zaskarżenia (wskazanie czy nakaz zapłaty jest zaskarżany w całości czy w części) oraz przedstawienie zarzutów, które pod rygorem ich utraty należy zgłosić przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy.

Zarzuty od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym

Środkiem zaskarżenia od nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym są zarzuty od nakazu zapłaty. Zasady ich wnoszenia zostały określone w art. 480², art. 480³ oraz art. 493 kodeksu postępowania cywilnego.

Zarzuty mogą zostać wniesione zarówno co do całości, jak i części nakazu zapłaty. Wniesienie zarzutów powoduje, że sprawa podlega dalszemu rozpoznaniu przez sąd pierwszej instancji z udziałem obu stron. Nakaz zapłaty uprawomocnia się w zakresie, w jakim nie został zaskarżony zarzutami.

Termin na wniesienie zarzutów wynosi miesiąc i biegnie od dnia doręczenia pozwanemu nakazu zapłaty wraz z odpisem pozwu. Termin ten wynosi trzy miesiące, gdy doręczenie nakazu zapłaty ma mieć miejsce poza terytorium Unii Europejskiej.

Zarzuty wnosi się bezpośrednio do sądu, który wydał nakaz zapłaty. Pismo to podlega opłacie sądowej w wysokości trzech czwartych opłaty od pozwu, przy czym w przypadku, gdy nakaz zapłaty został wydany przeciwko konsumentowi, opłata od zarzutów nie może przekroczyć kwoty 750 zł.

Zarzuty od nakazu zapłaty powinny spełniać ogólne wymogi przewidziane dla pisma procesowego (art. 126 k.p.c.), a ponadto zawierać oznaczenie zakresu zaskarżenia oraz zarzuty, które należy przedstawić przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy, a także wskazanie faktów, z których pozwany wywodzi żądania, oraz dowodów na wykazanie każdego z nich.

Wniesienie zarzutów od nakazu zapłaty nie powoduje utraty jego mocy. Jeżeli zachodzą podstawy do odrzucenia pozwu lub umorzenia postępowania, sąd uchyla nakaz zapłaty postanowieniem. W pozostałych przypadkach, po rozpoznaniu sprawy, sąd wydaje wyrok, w którym nakaz zapłaty w całości lub w części utrzymuje w mocy albo go uchyla i orzeka o żądaniu pozwu.

Różnice pomiędzy postępowaniem upominawczym a nakazowym

Postępowanie upominawcze i nakazowe różnią się istotnie pod względem przesłanek wydania nakazu zapłaty, wymagań dowodowych oraz skutków procesowych dla stron. Najważniejsze różnice pomiędzy tymi trybami przedstawiono w poniższej tabeli.

Kryterium	Postępowanie upominawcze	Postępowanie nakazowe
Przesłanki wydania	Zasadą jest wydanie nakazu zapłaty przy spełnieniu przesłanek ogólnych, chyba że zachodzi jedna z przesłanek negatywnych	Nakaz wydawany po spełnieniu przesłanek ogólnych oraz wykazaniu roszczenia ściśle określonymi dowodami
Wymagania dowodowe	Nakaz zapłaty wydawany na podstawie twierdzeń powoda oraz dokumentów dołączonych do pozwu	Nakaz zapłaty wydawany na podstawie ściśle określonych dowodów
Inicjatywa powoda	Brak konieczności składania odrębnego wniosku	Konieczny wniosek o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym
Środek zaskarżenia	Sprzeciw od nakazu zapłaty	Zarzuty od nakazu zapłaty
Skutek zaskarżenia	Nakaz zapłaty traci moc w zaskarżonej części	Po rozpoznaniu sprawy sąd wydaje wyrok, w którym nakaz zapłaty w całości lub w części utrzymuje w mocy albo go uchyla
Termin na zaskarżenie	Co do zasady 2 tygodnie	Co do zasady miesiąc
Opłata od środka zaskarżenia	Brak opłaty od sprzeciwu	Opłata wynosi ¾ opłaty od pozwu (z ograniczeniem kwotowym dla konsumenta)
Opłata od pozwu	Opłata standardowa	¼ opłaty należnej w postępowaniu zwykłym
Skutki dla powoda	Do czasu uprawomocnienia brak szczególnych uprawnień	Nakaz zapłaty stanowi tytuł zabezpieczenia
Stopień sformalizowania środka zaskarżenia	Niski – sprzeciw odformalizowany i nie wymaga opłaty	Wyższy – zarzuty wymagają opłaty oraz podjęcia inicjatywy dowodowej

Postępowanie nakazowe zapewnia wierzycielowi silniejszą pozycję procesową, jednak wiąże się z wyższymi wymaganiami dowodowymi.

Kiedy nakaz zapłaty staje się prawomocny i co to oznacza

Nakaz zapłaty staje się prawomocny w przypadku, gdy pozwany w przewidzianym terminie nie wniesie środka zaskarżenia. W postępowaniu upominawczym będzie to brak wniesienia sprzeciwu, a w postępowaniu nakazowym – brak zarzutów od nakazu zapłaty.

Termin do wniesienia środka zaskarżenia biegnie od dnia doręczenia pozwanemu nakazu zapłaty wraz z odpisem pozwu. Jego bezskuteczny upływ powoduje, że nakaz zapłaty uzyskuje walor prawomocności. W przypadku wniesienia środka zaskarżenia jedynie w części, nakaz zapłaty staje się prawomocny w zakresie niezaskarżonym.

Prawomocny nakaz zapłaty może zostać opatrzony klauzulą wykonalności.

Nakaz zapłaty a egzekucja komornicza – kiedy można wszcząć egzekucję

Uzyskanie nakazu zapłaty nie oznacza jeszcze możliwości skierowania sprawy do egzekucji komorniczej. Podstawą wszczęcia egzekucji jest bowiem tytuł wykonawczy, czyli orzeczenie sądu zaopatrzone w klauzulę wykonalności.

Prawomocny nakaz zapłaty może zostać opatrzony klauzulą wykonalności, co wymaga złożenia przez powoda stosownego wniosku do sądu. Nadanie klauzuli wykonalności nie następuje z urzędu, lecz wyłącznie na wniosek uprawnionego. Dopiero nakaz zapłaty zaopatrzony w klauzulę wykonalności stanowi tytuł wykonawczy, na podstawie którego wierzyciel może wszcząć egzekucję komorniczą.

Wszczęcie egzekucji następuje na wniosek wierzyciela złożony do wybranego komornika. W praktyce oznacza to, że dopiero uzyskanie tytułu wykonawczego otwiera drogę do przymusowego dochodzenia należności.

W praktyce sprawy dotyczące dochodzenia należności, w tym uzyskania nakazu zapłaty oraz oceny zasadności wyboru właściwego trybu postępowania, wymagają każdorazowo analizy okoliczności sprawy oraz zgromadzonego materiału dowodowego.

Zakres wsparcia prawnego w tym obszarze został szerzej opisany w zakładce dotyczącej prawa gospodarczego.

FAQ – nakaz zapłaty